Nowotwory jamy ustnej i twarzowej części czaszki należą do grupy nowotworów głowy i szyi, które mimo stosunkowo niewielkiego odsetka w ogólnej strukturze zachorowań onkologicznych stanowią istotne wyzwanie kliniczne. Szacuje się, że nowotwory tej okolicy odpowiadają za około 5 procent wszystkich nowotworów złośliwych. Ich specyfika wynika nie tylko z lokalizacji anatomicznej, ale również z bezpośredniego wpływu na podstawowe funkcje życiowe pacjenta, takie jak oddychanie, mowa, połykanie czy mimika twarzy.
W 2023 roku w Polsce zarejestrowano około 8 150 nowych zachorowań na nowotwory głowy i szyi. Zdecydowaną większość stanowili mężczyźni – ponad 6 000 przypadków – podczas gdy u kobiet odnotowano około 2 100 nowych diagnoz. Największa liczba zachorowań dotyczyła osób w wieku 65–74 lat. Dane epidemiologiczne wskazują również, że w ciągu ostatnich dwóch dekad częstość tych nowotworów w Polsce wzrosła, a liczba nowych rozpoznań utrzymuje się na poziomie kilku tysięcy rocznie.
Ten ogólnopolski trend znajduje odzwierciedlenie w codziennej pracy Oddziału Chirurgii Szczękowo-Twarzowej SPSK-M. Od wielu lat liczba pacjentów hospitalizowanych z powodu nowotworów jamy ustnej i twarzowej części czaszki utrzymuje się na wysokim poziomie. W 2023 roku przyjęto łącznie 58 pacjentów z rozpoznaniem onkologicznym, z czego 47 przypadków dotyczyło nowotworów złośliwych, a 11 zmian o charakterze łagodnym. W roku 2024 liczba ta wzrosła do 69 pacjentów, w tym 56 z nowotworem złośliwym i 13 z nowotworem łagodnym. W 2025 roku hospitalizowano 56 pacjentów, spośród których u 42 rozpoznano nowotwór złośliwy, a u 14 proces łagodny.
Niepokojącym zjawiskiem pozostaje fakt, że wśród pacjentów onkologicznych zdecydowanie przeważają rozpoznania nowotworów złośliwych. Najczęściej diagnozowanym nowotworem jest rak płaskonabłonkowy błony śluzowej jamy ustnej, który charakteryzuje się agresywnym przebiegiem i skłonnością do miejscowego naciekania.
Jednym z największych problemów klinicznych nowotworów jamy ustnej pozostaje ich późne wykrywanie. W wielu przypadkach choroba rozpoznawana jest dopiero w stadium zaawansowanym, co znacząco ogranicza możliwości leczenia i pogarsza rokowanie. Istotną rolę odgrywa fakt, że ból, będący dla pacjentów sygnałem alarmowym, pojawia się zazwyczaj dopiero na późnym etapie choroby.
Najbardziej charakterystycznym objawem procesu nowotworowego w jamie ustnej jest rana błony śluzowej, która nie goi się przez okres dłuższy niż 14 dni. Pacjenci często zgłaszają się do lekarza z powodu rozchwiania zębów lub nagłego pogorszenia stabilności protezy zębowej. Objawy te zazwyczaj świadczą już o istotnym zaawansowaniu choroby, gdy guz nowotworowy prowadzi do zmiany topografii tkanek jamy ustnej i struktur kostnych.
Szczególną czujność powinny budzić niegojące się afty, nadżerki i rany, wyczuwalny guz w jamie ustnej, rozchwianie zębów oraz nagła utrata dopasowania dotychczas dobrze funkcjonującej protezy.
Leczenie chirurgiczne i rekonstrukcja
W Oddziale Chirurgii Szczękowo-Twarzowej SPSK-M od lat wykonywane są zaawansowane operacje resekcyjne guzów twarzowej części czaszki i jamy ustnej. Leczenie chirurgiczne stanowi podstawę terapii tych nowotworów, a jego celem jest radykalne usunięcie zmiany przy jednoczesnym zachowaniu możliwie najlepszej funkcji i estetyki.
Integralnym elementem postępowania są zabiegi rekonstrukcyjne, które pozwalają na odtworzenie ubytków tkanek miękkich i kostnych. Oddział kładzie szczególny nacisk na rekonstrukcje z wykorzystaniem tkanek własnych pacjenta, pobieranych z odległych okolic ciała. Takie podejście umożliwia nie tylko poprawę efektów funkcjonalnych, ale również zwiększa trwałość rekonstrukcji i komfort chorego.
Proces leczenia nie kończy się na zabiegu operacyjnym. Ważnym elementem jest innowacyjna rehabilitacja przedzabiegowa, której celem jest jak najlepsze przygotowanie pacjenta do operacji. Równie istotna pozostaje opieka pozabiegowa, obejmująca fizjoterapię oraz rehabilitację funkcjonalną, ukierunkowaną na szybki powrót pacjenta do codziennego funkcjonowania.
Do grupy największego ryzyka zachorowania na nowotwory jamy ustnej i twarzowej części czaszki należą osoby w wieku 65–74 lat, głównie mężczyźni. Zwiększone ryzyko wiąże się przede wszystkim z nadużywaniem tytoniu i alkoholu oraz z ryzykownymi zachowaniami seksualnymi, które sprzyjają zakażeniom wirusem HPV. Różnice w częstości zachorowań między kobietami i mężczyznami wynikają w dużej mierze z odmiennej ekspozycji na te czynniki ryzyka.
Istnieje jednak wiele działań, które mogą znacząco zmniejszyć ryzyko rozwoju choroby. Kluczowe znaczenie ma zaprzestanie palenia tytoniu oraz ograniczenie spożycia alkoholu, zwłaszcza że ich jednoczesne stosowanie wielokrotnie zwiększa ryzyko nowotworów jamy ustnej. Ważną rolę odgrywa także zdrowa dieta, dbałość o higienę jamy ustnej oraz regularne kontrole stomatologiczne.
Należy zwracać uwagę na eliminowanie przewlekłych urazów błony śluzowej, takich jak źle dopasowane protezy czy ostre krawędzie zębów. Zaleca się również unikanie biżuterii wewnątrzustnej oraz używek typu snus. Coraz większe znaczenie przypisuje się szczepieniom przeciw HPV, które mają potencjał zmniejszenia ryzyka nowotworów związanych z tym wirusem.
Kluczowym elementem pozostaje wczesna diagnostyka. Regularne badania kontrolne i szybkie zgłaszanie lekarzowi niepokojących objawów, takich jak niegojące się rany w jamie ustnej, znacząco zwiększają szanse na skuteczne leczenie i poprawę rokowania.
Wszelkie prawa zastrzeżone © 2016 Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny im. A. Mielęckiego ŚUM
